Het levensverhaal van Zamir

Onze ontmoeting vindt plaats in Amsterdam. Het interview is in het Engels. Zijn lichtbruine ogen kijken mij vanonder de klep van zijn pet aan. Zamir is 60 jaar, een Albaniër, die al zoveel heeft gereisd dat de titel ‘Europeaan’ meer op hem van toepassing is. In zijn verhaal passeren we vele grenzen. Van Albanië naar Griekenland, Italië, Ierland, Duitsland, Luxemburg en Zwitserland. Om voorlopig te eindigen in Nederland. 

---

Jeugd 

Zamir vertelt: “Ik ben geboren in Vlorë, Albanië. Mijn vader werkte als econoom voor het leger, mijn moeder was kleuterjuf. Ik heb nog een oudere broer, we schelen zo’n drieënhalf jaar. In 1973 verhuisden we naar Shkodër vanwege het werk van mijn vader. Het was een eenvoudig maar stabiel leven in een middenklassegezin, al woonden we wel in één van de armste landen van Oost-Europa.”  

Zamir was een slim jongetje, hij zat op het gymnasium. Albanië stond onder een streng communistisch regime in die tijd. Een dictatuur waar pas in 1991 een einde aan kwam. 

“Onder het communistische regime wist je precies waar je aan toe was. Als kind was je veilig, mijn jeugd verliep rustig. Je liep bijvoorbeeld niet het risico om aan de drugs te raken.” Hij merkte dus weinig van de beperkingen van de dictatuur.  

Dat veranderde naarmate hij ouder werd. “Je kon niet zeggen wat je dacht. Vrijheid van meningsuiting bestond niet, over je politieke voorkeuren praatte je niet. Mijn vader, die geen partijlid was, hield zich op de vlakte. Hij wilde zijn gezin beschermen. Dat had wel gevolgen voor zijn hiërarchische positie in het regime, hij was in zekere zin geen lid van de gemeenschap.” 

Zamir luisterde in die tijd stiekem naar de buitenlandse radio. “Mijn vader verbood mij dat niet, maar adviseerde mij wel er met niemand over te praten.” 

Liefde voor talen 

Zamir ontwikkelde al jong een liefde voor talen. “Op school leerde ik Frans en later bracht ik mezelf Engels en Italiaans bij via televisie, radio en boeken. Uiteindelijk gaf ik taallessen in dorpjes rond Vlorë. Ik studeerde parttime geschiedenis en aardrijkskunde.” 

Intussen was het regime in Albanië aan het kantelen. De tweede helft van de jaren ’80 werd gekenmerkt als meer liberaal. Maar de economische situatie verslechterde. Het land was nagenoeg failliet. “Mensen hielden op met werken. Uit protest of gewoon omdat het geen zin meer had.”  

Griekenland en Italië 

In april 1991 besloot Zamir te vluchten naar Griekenland. “Ik vond een baan als ober op Corfu. Daarna ging ik naar Athene, waar ik in een bakkerij meedraaide, onderhoudswerk deed en verkoper was in een souvenirshop. Er kwam eigenlijk van alles op mijn pad. En ik leerde Grieks, weer een taal erbij.”  

In 1994 trouwde hij met zijn jeugdliefde uit Vlorë. Samen trokken ze naar Italië. Ze woonden in Florence, waar Zamir werkte als tuinman en nachtwaker. “We spraken de taal en voelden ons redelijk thuis. Maar ook daar liep ik uiteindelijk tegen grenzen aan. Werk was steeds moeilijker te vinden, zeker voor mensen zoals wij. En de woningnood was enorm.” 

Ierland 

Op zoek naar een betere toekomst vertrokken Zamir en zijn inmiddels zwangere vrouw naar Ierland. “We hoopten van daaruit makkelijker naar Canada te kunnen emigreren. Daar woonde familie van mijn vrouw. Dat is jammer genoeg nooit gelukt.” De papierwinkel bleek het belangrijkste obstakel om hun droom na te jagen. De uitleg die Zamir daaraan geeft, blijft een beetje in nevelen gehuld.  

In Ierland werden hun twee dochters geboren, de eerste in 1999, de tweede in 2003. Maar het huwelijk hield jammer genoeg geen stand. “We zijn gescheiden in 2010. De kinderen waren nog jong. Daarna werd het contact moeilijker. Dat spijt mij nog het meest. De afstand tussen mij en mijn kinderen, het feit dat ik geen deel heb uitgemaakt van hun jeugd. Dat doet pijn.”  

Zamir ging door een persoonlijke crisis. Hij verliet Ierland en probeerde elders opnieuw te beginnen. “Het land voelde al nooit als thuis. Het weer, de economie – alles zat tegen. De mogelijkheden waren zeer beperkt. Het was in alle opzichten een achteruitgang. En toen de financiële crisis kwam, vertrokken zelfs de Ieren.” 

Zwervend bestaan 

Wat volgt is een zwervend bestaan. Van Londen naar Frankrijk, van Duitsland naar Griekenland, Luxemburg en zelfs Zwitserland. Hij begon steeds opnieuw, leerde nieuwe talen, vond tijdelijk werk en botste tegen nieuwe muren op. “Ik heb gewerkt in hotels, als tolk, als schilder. Soms liep het even goed, maar dan kwam er weer iets tussen: bureaucratie, een ziek familielid, wantrouwen van de overheid.” 

In 2017 overleed zijn moeder en Zamir keerde tijdelijk terug naar Albanië. “Maar Albanië is niet meer mijn thuis. Ik heb er niets meer.” 

Volgestempeld paspoort 

Zijn levensverhaal leest als een volgestempeld paspoort. Hij heeft veel Europese vlaggen gezien en af en toe een rode. “In sommige landen ben ik niet meer welkom, ben ik een soort persona non grata. Niet omdat ik iets verkeerd heb gedaan, maar omdat ik te vaak weer vertrok. Te veel formulieren, te veel afwijkingen van het systeem. Dan krijg je een kruisje achter je naam.” 

Zamir vertelt hoe de Italiaanse consul hem ooit de doorgang weigerde. En hoe hij in Duitsland en Luxemburg te horen kreeg: ‘Je hebt ons land verlaten zonder iets te zeggen. Nu willen we je niet meer terug.’ 

Uiteindelijk raakt hij in Zwitserland zijn paspoort kwijt. Hij vertelt hoe hij een formulier moest ondertekenen, in ruil voor het terugkrijgen van zijn paspoort. Toen dat niet meteen gebeurde, sloeg hij op de vlucht. Bang om uitgeleverd te worden aan Albanië. “Ik zou dan nooit meer op een normale manier mijn vaderland kunnen verlaten, een inreisverbod voor andere landen maakt dat onmogelijk. Daarbij ziet een aantal landen mij als een staatsvijand. Het is jammer dat ik nooit heb kunnen emigreren naar Canada of Amerika. In Europa blijf je altijd een buitenlander, maar aan de andere kant van de oceaan zou ik één van hen zijn geweest. Daar is het normaal dat mensen verschillende achtergronden hebben. Dat heb je met elkaar gemeen.” 

Wat hem het meest heeft geholpen in die jaren? “Taal. Talen zijn mijn kompas geweest. Dankzij talen kon ik me aanpassen, overleven. Maar taal maakt je geen onderdeel van een samenleving. Je blijft altijd een buitenstaander.” 

Dochters 

Het gesprek komt opnieuw op zijn dochters. Als Zamir over hen praat, klinkt zijn stem zachter. “De laatste keer dat ik hen zag, was in 2010. Daarna heb ik nog heel af en toe contact gehad met de oudste, alhoewel ik mij daar, door mijn situatie, niet heel comfortabel bij voel. Maar ik mis ze enorm, en dat gemis is moeilijk te verdragen. Ik ben een gevoelsmens. Als er iets is dat ik anders had moeten doen, dan is het dichter bij hen blijven. Maar het was praktisch onmogelijk. De omstandigheden waren te zwaar. De keuzes te beperkt.”  

Met een simpel voorbeeld illustreert hij dit: “Mijn toenmalige vrouw en ik stonden eens in een toeristenbureau in Dublin. Mijn vrouw had zichzelf leren typen met tien vingers. De dame van het bureau tikte met twee vingers. Ik weet nog dat ik tegen mijn vrouw zei: ‘Jij mag dan 200 aanslagen per minuut halen, toch zul je nooit een plekje krijgen in deze maatschappij.’ En zo is het ook gegaan. Het zijn gesloten samenlevingen, net als in Albanië. Ze sluiten mensen uit.” 

Nederland 

Sinds kort verblijft Zamir in Nederland. Hij werkt een paar dagen per week als vrijwilliger in een fietsenwerkplaats, waar hij oude fietsen uit de jaren ’70 en ’80 opknapt. “We strippen ze, knappen de onderdelen op en maken er een nieuwe fiets van. Het is rustig werk. Het helpt me. De mensen zijn vriendelijk. En hoewel ik geen legale status heb, voel ik me hier voor het eerst in lange tijd niet ongewenst.” 

 Dat is veelzeggend voor iemand die decennialang op de vlucht is geweest en van zichzelf zegt dat hij niet echt een sociaal wezen is. 

Veel verloren, toch altijd doorgegaan 

Zamir rookt niet, drinkt niet, leeft bescheiden. Zijn toekomst? “Ik leef per dag. Ik weet niet wat morgen brengt. Nu heb ik een zeker evenwicht bereikt. Maar de winter komt eraan, dat is zwaar. Maar het gaat nog.”  

Heeft hij hoop? “Een beetje. Ik denk niet dat het slechter wordt dan het al was. Ik voel me nog sterk, lichamelijk tenminste.”  

Hier zit een man die gedurende het interview misschien niet altijd het achterste van zijn tong liet zien, maar dat hoeft ook niet. Hij mag delen wat hij wil delen. Eén ding is duidelijk: hij verloor veel, maar ging altijd door. Hij heeft geen thuis, maar vindt wel rust in het maken van iets tastbaars, zoals een fiets die weer rijdt. Het is een verhaal van vluchten en verliezen, maar ook van aanpassingsvermogen en een onverwoestbare veerkracht. 

Amsterdam, 21 oktober 2025